SAVUNMA MEKANİZMALARI: Ruh Adam ve Dövüş Kulübü Üzerinden Psikolojik Bir Okuma

Bu yazı bahsi geçen film ve kitap için “spoiler” oluşturmaktadır.*

            Ruh Adam ve Dövüş Kulübü 20.yy. Türk edebiyatı ve dünya sinemasının kült olmuş nadide eserlerinden… Bunun sebeplerinden birisi şüphesiz ki sıra dışı karakterleri ve onların yüzeysel olmayan anlatımlarıyla öne çıkmalarıdır. Değerli baş kahramanlarımız Selim Pusat ile “Jack/The Narrator” bu eserlerde çeşitli ruhsal buhranlardan geçer ve bunlarla başa çıkmak için birtakım yöntemler geliştirirler. Peki bu dostlarımızın durumları arasında ortak örgüler bulabilir miyiz? Gelin inceleyelim!

Giriş: Kahramanlarımızın Hâletiruhiyesi

            Askerlik mesleğini bir saplantıya dönüştüren ve kıymet verdiği tüm değerleri bu meslekle bağdaştıran Selim Pusat için bu dünyadaki diğer tüm meseleler önemsiz hale gelmiştir. Fakat dönemin siyasi atmosferine ve yeni rejime düşmanlığını her ortamda sunmaktan çekinmeyen Selim, bu düşüncelerinden dolayı yargılanır ve ordudan atılır. Artık hayattaki yegane sahip olduğu sıfattan yoksun olan Selim, yeni hayatına adapte olamaz. Girdiği ortamlardaki yetişkin insanların düşünce yapılarını ve davranışlarını Türk kültürüne aykırı bulmakla kalmaz; onları ikiyüzlü, özenti tipler olarak değerlendirir ve kendini herkesten izole eder.

            Dövüş Kulübündeki kahramanımız Jack ise Selim’in kaybettiği türden bir hayat amacına başından beri sahip değildir. Onu hayata bağlayan hiçbir şey olmayan Jack, mutsuz olduğu tekdüze bir işe sahip ve uyku sorunları çekmektedir.Kendi karakteri ile taban tabana çatışan Tyler Durden adında bir sabun satıcısıyla tanışan Jack, onun tavsiyesiyle “Dövüş Kulübü” denilen bir organizasyona katılır. Tyler’ın kendi alt karakteri olduğundan habersizdir.

            İki karakterimiz de yaşadıkları psikolojik sıkıntılar ve mutsuz halleriyle başa çıkmak için savunma mekanizmaları geliştirmelilerdir ancak bunun arayışından önce onların huzurunu bozan kaygıların sebebini incelemek gerekir.

Nereden Çıkar Bu Kaygılar

         Sigmund Freud’un psikanalizinde insan karar alma mekanizmasında katmanlar şeklinde aktarılmış üç farklı bölme vardır. Bunlar id, ego ve süperego olarak ifade edilebilir. Id dürtüsel olarak bedenimizin talep ettiği temel ihtiyaçlara ve arzulara olan yatkınlık olarak tanımlanabilir. Rasyonel değil ve bencildir. Süperego ise zihnin rasyonel tarafını temsil etmekte olup çocukluk çağlarında aile ve diğer çevresel faktörlerin etkisiyle zamanla gelişir.Id’in bencil isteklerine karşılık sosyal olarak kabul edilebilir ve ahlaki kararlar almayı öğütler. Son olarak ego ise id’in önermelerini ahlaki ve değer yargıları süzgecinden geçirerek tampon görevi görür. Böylelikle hem süperego’nun değer yargılarına hem de id’in arzularına uygun şekilde denge oluşturarak karar verme mekanizmasını tamamlar. Freud’a göre kaygı bozuklukları ego’nun, id ve süperego arasında bir denge oluşturamamasından kaynaklanmaktaydı ve ortaya çıkan kaygı ile mücadele için zihin çeşitli savunma mekanizmaları geliştirmekteydi. Onun ölümünden sonra bu mekanizmalar kızı Anna Freud tarafından detaylı olarak çalışıldı. Şimdi isterseniz gelin bu anlattıklarımızın kahramanlarımızdaki tezahürünü inceleyelim.

Selim ve Jack’in Kaygıları ve Savunma Mekanizmaları

         Jack’in başlıca müzdarip olduğu kaygı durumu gerçeklikle alakalıdır. Hayatında heyecan verici hiçbir şey olmayan kahramanın mutlu olmak veya tatmin hissetmek için bütün çabaları sonuçsuz kalır. Bu tatminsizliğinin sebebi kendine karşı negatif tutumu olabilir. Kendini değersiz, yetersiz ve istenilmeyen bir insan olarak görür. Ayrıca çocukluğunda babası tarafından terk edilmesi de* onda travma kaynağı olarak kalmıştır. Jack’in bir diğer sahip olduğu kaygı çeşidi nevrotik türdendir. Katıldığı dayanışma grubunda tanıştığı bir kadın olan Marla Singer’dan hoşlanan Jackbunu kendisine itiraf edemez. Onunla her görüştüğünde ve aynı ortamda bulunduğundaki gerginliği izleyiciye hissettirilir. Marla Singer’ın zararsız bir insan olmasına rağmen Jack’in içinde bulunduğu bu durumun kaynağı elbette Marla’dan veya herhangi bir dışsal faktörden dolayı değil, içsel temellidir. Jack’in son kaygı türü ahlakidir. Bir türlü toplumun beklentisini karşılayabilecek bir insan olamadığını düşünür ve bu ona rahatsızlık verir. Bir suç işlemese bile toplumda otorite kaynağı olarak sembolize edilen polislerle yan yana geldiğindeki huzursuzluğu belirgindir.

            Jack’in bu kaygılarla başa çıkmak için geliştirdiği savunma mekanizmalarından ilki bastırmadır. Marla ile beraber olduğunda hep gergin ve soğuk davranır. Ayrıca ona aşık olup olmadığı sorulduğunda iğrenme tepkisi verir. Diğer kaygıları için de aynı yöntemi uygulamaktan geri durmaz. Kullandığı başka bir savunma mekanizması ise gerilemedir. Bu türde kişi eskiden daha rahat hissettiği zamanlardaki -örneğin çocukluk zamanlarındaki- davranışlarına dönebilir. Jack ‘in dayanışma grubunda diğer grup üyelerinin olduğu gibi kanser hastası olmasa da Bob’ı kucaklayarak ağlaması bu nedenden dolayı olarak yorumlanabilir. Projeksiyon olarak nitelendirilen yöntem kendi içsel çatışmalarını ve tatminsizliğini dışarı yansıtır. Jack bir alt kişilik olarak Tyler Durden’ı yaratarak tüm sorunun toplumun bir ürünü olduğunu savunur. Bunun karşılığı olarak onlara karşı şiddet eylemlerini öğütler ve bunu rasyonalize etmek için de toplumdaki tüketim kültürünü bahane eder.

            Selim Pusat’ın da gerçeklik kaygısına sahip olduğu söylenilebilir.  Ordudan atıldıktan sonra sahip olduğu hayat onu tatmin etmemekte ve hayatın manasız olduğunu düşünmektedir. Ayrıca onun da nevrotik kaygılara sahip olduğunu söylemek yanlış olmaz. Eşi Ayşe Hanım’ın öğrencisi Güntülü’ye ve de Ayşe Hanım’ın öğretmen arkadaşı Leyla Mutlak’a olan ilgisi onu rahatsız etmektedir. Leyla Mutlak’ın kraliyet soyundan gelmesiise Selim’i ona karşı ne hissettiğinin tespitindenalıkoyar. Daha sonra Güntülü’ye aşkını ilan eden Selim’in kaygıları bu noktadan sonra ahlaki türden olmaya başlar. Kendisinden yaşça oldukça küçük birine hem de evliyken böyle duygular beslemesi Selim’i huzursuz eder ve yarattığı alt kimliklerle sürekli kendisini bu konuda tenkit eder. Eserin sonunda kendi doğrularına yabancılaşması üzerine yarattığı hayali mahkemede yargılanıp suçlu bulunması da buna işaret etmektedir.

            Selim Pusat’ın kaygılarla başa çıkma yolları da Jack ile benzerlik taşır. Tıpkı Jack’in yaptığı gibi o da kaygılarını yansıtır ve etrafındaki insanları durmadan eleştirir. Diğer neredeyse tüm insanlara alaycı ve aşağılayıcı şekilde konuşur. “Senin herkes dediğin kalabalık, içinde cahilleri, hainleri, budalaları bol bol barındıran kuru gürültüdür.” (s. 157)Kendini toplumdan yalıtmıştır ve kendi iç çatışmalarıyla baş başa kalmayı tercih eder. Geçmişe dair her şeyin mükemmel olduğu idealize edilmiş bir dünya yaratır. Böylelikle kendi gerçek dünyasındaki sorunlarından uzaklaşıp huzuru hissetmeye çalışır. Sürekli odasına kapanıp tarih kitapları okuması ve eski dönemde yapılan meydan savaşlarına alaka göstermesi de bunların göstergeleridir.

Sonuç

            Bu yazıda Hüseyin Nihal Atsız’ın Ruh Adam ve David Fincher’ın ChuckPalahniukimzalı aynı adlı romanından uyarladığı Dövüş Kulübü eserlerindeki ana karakterlerimiz “The Narrator / Jack” ve Selim Pusat’ın ruhsal durumlarından ortak bir örgü çıkarmaya çalıştık. Kahramanlarımız farklı dönem, coğrafya ve koşullarda doğmuş olsalar da benzer kaygılardan geçmekte ve bunlara benzer nitelikte savunma mekanizmaları geliştirmektedirler.  Savunma mekanizmaları kimi zaman görece zararsız ve insan psikolojisini koruyucu nitelikte olsa da pek çok zaman zihnin hayatı algılayışını manipüle eder ve zarar verebilir. Her koşulda uzmanlar ile iletişim halinde kalmak ve gerektiğinde yardım istemek zaruridir. Okuduğunuz ve zamanınızı ayırdığınız için teşekkürler!

Notlar

*Filmde bu detay atlanmış olup kitapta yer verilmiştir.

**Freud’un psikanaliz kuramında açıkladığı kavramlar zamanı için büyük etki yaratsa da günümüz psikolojisine kadar geçen dönemde zihnin işleyişini aşırı basite indirgediği gibi gerekçelerle çokça kez kritize edildi.

Referanslar

1) ATSIZ, Nihal (2011), Ruh Adam, İstanbul, Ötüken Neşriyat.

2) Fincher, D. (1999) Fight Club [DVD]. Twentieth Century Fox.

3) Palahniuk ,Chuck (1996), Fight Club, New York, W. W. Norton.

4) Bailey R, Pico J. Defense Mechanisms. [Updated 2023 May 22]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559106/

5) Evis, A. (2012). Hüseyin Nihal Atsız’ın ’Ruh Adam’ Romanında Yer Alan Tip ve Karakterlerin İncelenmesi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi(32), 235-261.

6) E.O. Sanusi (2022). Jack’s Anxieties and Defense Mechanisms in Fight Clubhttps://doi.org/10.9744/katakita.9.3.452-457

7) Spurling, L. (ed.) (1989): Sigmund Freud: Critical Assessment. Vol. II.London: Routledge.